تاریخچه صنعت نساجی ایران

0
6
صنعت نساجی ایران

اگر بخواهیم از صنعت نساجی صحبت کنیم باید به اولیه‌ترین نیازهای انسان توجه کنیم. نیاز به پوشش و لباس یکی از نیازهای فطری ماست. در ابتدا این نیاز باعث شد که انسان به تهیه پوشش از طبیعت روی آورد و از پوست حیوانات و گیاهان برای پوشاندن خود استفاده کند. آثار تاریخی بازمانده از گذشتگان نشان می‌دهد پیشینه ریسندگی و بافندگی با الیافی مثل پنبه، پشم، کتان و ابریشم به بیش از سی هزار سال قبل برمی‌گردد.  درگذر زمان انسان توانست ابزارهایی بسازد که با آن نخ بریسد و پارچه تهیه کند. بعدها  با افزایش تجربه انسان در رنگ‌آمیزی و زیباتر شدن پارچه ها، از آن در تزیینات هم استفاده شد. با بیشتر شدن تجربه‌ی انسان لباس‌ها، پارچه ها و زیراندازهای متفاوتی تولید شد؛ به صورتی که فرش و پارچه های یافته شده از گذشته تعجب تاریخ شناسان را برانگیخته است.

 

 صنعت نساجی در ایران

یافته‌های باستانی نشان از قدمت چند هزارساله صنعت نساجی در ایران دارد. ایرانیان نخستین مردمی هستند که نمد و گلیم و پس‌ازآن قالی بافی را آغاز کردند. حفاری‌های منطقه شوش نشان می‌دهد که در تمدن ایران باستان، کارگاه‌های رسمی و متمرکز بافندگی وجود داشته است که نشان‌دهنده اهمیت این صنعت نزد ایرانیان باستان است. در حفاری‌های سیلک کاشان که قدمتی بیش از هفت هزار سال دارد دوک‌های نخ‌ریسی از جنس سنگ و گل رس یافته شده است. تاریخ شناسان قدمت صنعت نساجی در ایران را به 12000 سال پیش تخمین می‌زنند.

هرچند یافته‌ها نشان از وجود نساجی و نخ‌ریسی از زمانی قبل‌تر از 12 هزار سال دارد ولی تاریخ‌نگاران زمان رشد و نموی صنعت نساجی در ایران باستان را در دوره مادها می‌دانند. مادها قومی بودند که پیشینه‌ی نساجی را به علمی پویا تبدیل کردند. پیشرفت در بافت و رنگ و تولید نمد برای کلاه. پوشینه‌ها، زین اسب و فرش از کارهایی بود که در دوران مادها رونق گرفت.تهیه نمد به روش باستان میراثی است که از پیشینیان به ما رسیده و تا امروز در ایران رواج دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد نخ‌ریسی و بافت پارچه در ایران باستان جهت رفع نیازهای خانواده در خانه‌ها توسط بانوان انجام می‌شده و به‌عنوان یک امتیاز، نشانه‌ی هنر و سلیقه بانوان ایرانی بوده است. این مسئله اندر حائز اهمیت بود که ملکه برای ابراز محبت به پادشاه و نشان دادن هنرش به بافت پارچه و تهیه لباس برای شاه می‌پرداخته است.

نقاشی از نخ ریسی یک بانوی ایرانی
نقاشی از نخ ریسی یک بانوی ایرانی

نشانه های قالی بافی پیش از هخامنشیان

در آخرین یافته‌های در دره پازیریک، میان رشته‌کوه‌های آلتای که در نزدیکی سیبری است فرش هایی یافته شده است که شباهت بسیاری زیادی به نقش‌های ایرانی و دیوارنگاره‌های تخت جمشید دارد. باستان شناسان قدمت این فرش ها را پیش از هخامنشیان و به صده چهارم و پنجم قبل از میلاد نسبت می‌دهند. فرش یافته شده که در مقبره یکی از بزرگان قوم سکاها پیداشده است به علت سرما و یخبندان زیادِ سالانه، نسبتاً سالم مانده است. این فرش که به علت پیدا شدن در دره پازیریک به همین نام معروف است. در حال حاضر در موزه ارمیتاژ لنینگراد نگهداری می‌شود. بعضی از متخصصان فرش پازیریک را ازنظر فن بافت، نقش و نگار و رنگ در حد فرش های کنونی می‌دانند. این نشان‌دهنده پیشرفت علم نساجی حتی پیش از مادها و هخامنشیان است.

برای اطلاعات بیشتر در مورد فرش پازیریک مقاله “قالی پازیریک نمادی از نقش اعتقاد به بهشت در هنر ایران باستان” را مطالعه کنید.

 

صنعت نساجی در دوره های اشکانیان و ساسانیان

در دوران ساسانی یافته‌های بیشتری در دست است که نشان‌دهنده پیشرفت ایرانیان در بافت پارچه های زربفت و قلاب‌دوزی شده است. به صورتی که پارچه های ایرانی تولیدشده در کارگاه‌های ایرانی، نامی به سزا در کشورهای مختلف داشت به‌طوری‌که پارچه های ایرانی در دوره ساسانیان نه‌تنها به روم بلکه به اروپا هم فرستاده می‌شد.

قالی بافی نیز در دوره ساسانی پیشرفت به سزایی داشت. روایت‌هایی که از فرش چهارفصل خسروپرویز در تاریخ وجود دارد نشان‌دهنده خلاقیت و پویایی بیشتر ایرانیان در بافت قالی است. صنعت نساجی با حمله مغول‌ها به ایران دچار تحول بسیاری شد. مغول‌ها به واردات پارچه های چینی پرداختند و ازآنجاکه این پارچه های چینی ارزان‌تر از تولیدات داخلی بود استقبال مردم عامه از این بافته‌ها بیشتر شد. تولیدکنندگان داخلی هم برای رقابت با چینی‌ها قیمت تولیدات نساجی را پایین آوردند ولی بازهم موفق به پس گرفتن بازار نشدند.

بررسی نساجی از ابتدای صفوی تا پایان قاجار

در دوران صفویان سعی شد دوباره به صنعت نساجی رونق داده شود. تلاش‌های صفویان فقط به رونق گرفتن پارچه های زربافت و گران‌قیمت کمک کرد ولی عامه مردم بازهم به پارچه های ارزان‌قیمت وارداتی اقبال نشان می‌دادند. با شروع سلسله زندیه کریم‌خان سعی کرد تا صنایع بومی کشور ازجمله نساجی را احیا کند و برخلاف پادشاهان پیشین لباس‌هایی دوخته‌شده از پارچه های ساده ایرانی می‌پوشید. بعد از زندیه و شروع سلسله قاجار، امیرکبیر از کسانی بود که برای رونق صنایع تلاش کرد. بااینکه به خاطر تعهدات تجاری جلوی واردات را نگرفت ولی خود لباس‌های ایرانی پوشید و دستور داد لباس سربازان که پیش از آن از ماهوت انگلیسی تهیه می‌شد از چوفای پشمین مازندران دوخته شود.

او همچنین تهیه سر دوش‌های نظامیان که از تولیدات اتریش بود را به زنی ایرانی به نام بانو خورشید سپرد و ابزار و وسایل تولید را برای راه‌اندازی کارگاه در اختیارش گذاشت؛ و همچنین یک کارخانه بزرگ نخ‌ریسی و یک کارخانه بزرگ چلواربافی در تهران و چند کارخانه حریربافی در کاشان و یک کارخانه ریسندگی در ساری راه‌اندازی کرد و افرادی ماهر را برای راه‌اندازی کارخانه ماهوت سازی از اتریش به ایران آورد و شال‌بافی را در کرمان رونق بخشید تا جایگزین شال کشمیر شود. با فوت امیرکبیر کارهای او نیمه‌تمام ماند. این مسئله باعث شد که سیل واردات منسوجات به‌طرف بازارها سرازیر شود.

پارچه های زیبای ایرانی
پارچه های زیبای ایرانی

ظهور اولین کارخانه های نساجی

تأسیس اولین کارخانه‌های نساجی به اوایل قرن سیزده شمسی برمی‌گردد. صنعت نساجی در شهرهای یزد، کرمان و کاشان و استان‌های مازندران و خراسان رونق خوبی داشت. دولت نیز با تأسیس چهار کارخانه باهدف صنعتی کردن کشور به این روند کمک کرد. با شروع جنگ جهانی دوم صنعت نساجی با مشکلات مختلفی روبه‌رو بود بااین‌حال تعداد کارخانه‌ها به 5 واحد افزایش یافت. در پایان برنامه دوم توسعه پیش از انقلاب، ایران افزایش تولیدات نساجی را داشت به صورتی که در سال 1345 کشور دیگر نیازی به ورود پارچه های نخی نداشت و حدود دوسوم از نیاز پارچه پشمی و پتوی مورداستفاده مردم از منابع داخلی تأمین می‌شد در سال 1348 حدود 11 کارخانه نساجی و 62 کارخانه بزرگ نخی و 15 کارخانه پشم‌بافی در کشور فعال بودند. البته کارگاه‌های کوچک بسیاری نیز در شهرهای تهران، یزد و اصفهان فعالیت داشتند.

گاهی از نساجی به‌عنوان دومین صنعت مادر یاد می‌شود به صورتی که میزان پیشرفت این صنعت یکی از معیارهای پیشرفت کشورها محسوب می‌شود. ارزش مالی صادرات صنایع نساجی بسیار قابل‌توجه است که با توجه به سابقه ایران در نساجی مطمئناً می‌تواند نقش مؤثری در تأمین نیازهای اساسی این صنعت داشته باشد.

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید